Gaia: euskara

««Itzuli blog osora

Artecheri zor ez dioguna

Artetxe euskara azpeitia Saizarbitoria | Ramon Etxezarreta |  2007/07/17  01:21

Donostiako Urgull mendian dagoen Jesusen Bihotzak ba omen du bere barruan aztarna azpeitiarra. Modesto Arrieta obra maisu azpeitiarrak, bere eskuz idatzi, eta bere menpeko langile koadrilak, beren eskuz sinatu eta tubo batean gorderik, Jesusen Bhihotzaren irudi barruan, sartu zuten otoitza edo errezoa. Hala dio José de Artechek bere El gran asombro liburuan.

El ansia de las cuartillas izenburua duen atalean esplikatzen du Artechek hori, zergatik kontra egotetik Urgull mendiko irudi horren aldeko zale bilakatu zen esplikatzen duenean. Liburu horretan badaude irakurlearen jakin mina piztu eta asetzeko beste zenbait atal ere, Jauregui Azpeitiko erretore gerrilari karlistaren historia kontatzen duena adibidez edo, beste bat esatearren Ildefonso Gurrutxaga historialari jelkide azpeitiar erbesteratuaren zenbait aipu.

Ez nuen nik Arteche ezagutu, nere euskaltzaletzearen bezperetako urtetan hil zen. Eta beraz eta bere, pentsakeraz gehiago, lanaz nituen erreferentziak ez nituen batere gogoko. Gazte ideologiaztua ni, aurreiritziz josia eta pertsonen juzku errazegiak egiteko arriskuduna, higuina eragiten zidan nigan Jesusen Bihotzaren kapitulu horrek eta Ildefonsoren aipu ez sakonduek susmoa eta amorrazioa eragiten zidaten. Ildefonso erbestean hil bait zen eta bere ondareak hemen, Azpeitian, gelditu bait ziren nork daki noren eskuetan.

Bazuen beste merezimendurik ere Artechek Etxezarreta gaztearen gogoko ez izateko, adibidez, Ramon Saizarbitoriak Egunero hasten delako nobela idazteagatik belauniko eskatu beharko ziola barkazioa Euskal Herriari esan izana. Azken iritzi hau idatzia zela uste nuen baina bere artikuluen argitarapen bilduma ezberdinetan begiratu eta ez dut aurkitu, beraz Saizarbitoriak nobelaren azken argitalpenari egiten dion hitzaurrean esaten duenarekin ase beharko.

Errieta egin omen zion Artechek Saizarbitoria gazteari Diputazioko Liburutegian irakurle guztien aurrean. Ramonek dio orduan Donostian inork ez zuela euskeraz ulertzen eta denek pentsatuko zutela liburu bat harrapatzeagatik ari zitzaiola errietan, horrek lotsatzen zuela, ez bestek. Esaten du, bai eta, ez ziola errietan eman abortoa gai zuen nobela bat idazteagatik, liburu lizun hartako azaleko emakumearen irudia Santa Bernardettena zela iruditzeagatik baizik. Azken hau ez zait neri guztiz sinesgarri egiten, Ramonek berak ere hirugarrenen ahotan jartzen du, baina balio du inpresio horrek sasoi hartako Euskal Herriaren metafora egiteko.

Nobela horren azalak historia luzeago ere eduki dezake. Alberto Corazón diseinatzaileak egina zen, gaur RENFE, Anaya, ONCE, Mapfre, Liburutegi Nazionala eta abarretako logoak egin dituen egile berak, eta Santa Bernardette ez omen Santa Bernardette, Maria Teresa Castells baizik, ETAk hiltzeko ahalegina egin zuen Jose Ramon Recalderen emaztea gaur.

Saizarbitoriari egindako errietarena ez dela honen kontakizun dotore bat jakiteko modu bat izan nuen nik, don Pedro Berrondok, Kixotearen euskal itzultzaileak kontatua. Don Pedro apaizak bazuen joera bere ingurukoei eta diszipuloei zenbait harreman ez gomendatzeakoa. Ez zen gomendagarria marxista, komunista, fedegabe, fede epeleko eta antzeko erlijiogabe heterodoxoekin harremanak izatea eta haien literatura hutsa edo hutsaren hurrengoa ziren. Baina don Pedro berak denekin tratatzen zuen, gustora gainera, eta bion arten izan genituen adiskide unetako haietako batean kontatu zidan.

Don Pedro ari zitzaiola telefonoz hizketan Ramon Saizarbitoriari, bere algara eta irriparre zinikoekin, errieta gisako  bat egiten. “Baina Ramon, nola idatziko dituk bada Holandako auzo zikin hoietako kontu lohi eta lizunak euskeraz? Ez bada, moteil... ez... ez.. gure jendea hori baino xume eta sotilagoa duk, garbiagoa...” eta bitartean, telefonoaren beste aldean eta don Pedro konturatzen ez zelarik, orduko telefono haietan ematen zuten  aukerako zelatan, José de Arteche, liburuzain nagusia, entzun behar ez zituenak entzuten. Telefonoa eskegi orduko azaldu omen zitzaion hau Berrondori eta trumoirik beltzena baino bronka beltzagoa botaz, arduragabekeria ikaragarria zela halakorik idatzi zuen gaztea algara eta irrifarre artean tratatzea.

Ez dakit Artechek Saizarbitoriak Euskal Herriari belauniko barkamena eskatzea nahi zuen, baina bai nahi zuela, edo gomendagarri ikusten zuela Euskal Herri osoak Saizarbitoriari errieta egitea. Honengan liburu lapur izatearen pudorea idazle txar edo eskritore gaizto izatearena baino handiagoa zelako esan dezakegu gaur euskal idazle on bat irabazi zutela euskal letrek guda honetan. Ez diogu dena Artetxe bezalako gizon zintzoei zor.

Lotura zuzena  |  Erantzun

 

Urrestilla, izenik ere ez ia

Urrestilla euskara kaleak | Ramon Etxezarreta |  2007/07/10  00:42

Arkitekto jaunak marraztu zuen Azpeitiko mapan, Gipuzkoaren lurralde antolaketa bat aitzakia, Landetatik gorako bailara erraldoia ateratzen zen alkatearen begietarako. Bailara haren barruan zeuden lurrek Urrestilla distritua, auzoa, edo tankerako edozein izen eraman zezaketen. Kajoian sartzeko agindu zuen. “Deja, deja... que los de Urrestilla van a pedir la independencia.”.

 

Eta berriro independentismoa, independentismo susmoa hobeto esateko, zigortua izan zen eta Urrestilla ia ezer hutsera mugatua. Tradizioaren eta historiaren irizpidea gelditu zen nagusi eta gaurko gizarteak beharko lukeen funtzionamendua atzendua. Hala, Urrestillan, beren ustez, jaio, bataiatu, eskolaratu eta bizitako jendea ez dela urrestildarra esan beharko genuke. Azpeitiko izendegiko larogeitamar baserri eta etxetako kontua da hori, zeintzuk Eizaguirre (sic), Elosiaga, Oñatz eta Aratz Erreka auzoetakoak edo Olalde eta Larrañaga areatakoak izan daitezke. Honetatik ondoriozta daitezkeen zentzugabekeriak gerta ez daitezen inoizko batean kontua zuzen daitekeela uste dut. Jakin beza jakin behar duenak, Urrestilla hirigune eta zerbait gehiago dugunok laguntzeko gaudela.

 

Beraz, Azpeitiko udalarentzat Urrestilla dena, sei leku izentxo dira eta, seitatik, erdiak ez oso egoki idatziak, euskaraz behintzat, eta ez nago neu kulpa guztietatik libre. Esango dut zergatik.

 

Zinegotzi nintzela proposamen bat aurkeztu nuen Urrestillako kale izenak euskarazko bertsio behin betirako eta ofiziala izan zezaten. Herritarren erabilera eta euskara aldetik derrigorrezko ziren zuzentasuna izan ziren irizpide. Hala herriko plazari Antxieta plaza jartzea onartu zen. Pentsa daiteke horren ondorio izan daitekeela zimitarioko habe batean zegoen portzelana urdinezko plaka “Plaza del Beato Padre Jose de Antxieta” kentzea eta ordez hojalatazko “1” miserable bat jartzea elizari. Baina ez dauka zer izanik, horrela izatekotan ez bait zuten kenduko “Urrestilgo erria” jartzen zuen portzelana urdinezko plaka “Población de Urrestilla” jartzen zuena kendu zuten bezala. Madarikazio eternalak gal dezala plaka horiek gorde zituena.

 

Zergatik jakin ez eta, irri eginez calle Mantzano deitu eta Zerra alde deitzen genionarentzat Serra alde proposatu nuen eta hala onartu zen. Inoizko dokumentu ofizialetan Manzana de Echevarrieta bezala agertzen da, ulertuko da orain gure irria, eta Zerra hitza idazten ikasi nuenetik ez dit alde egin inork zuzentzen ez duen arte “Serra Alde” proposatu izanaren lotsa. Orain arteko ahaleginek kale egin didate.

 

Beste hiru izenek ere ez daude arazoetatik libre. Googleko mapetara joz gero hauek lirateke. calle de Barrena, calle de Aundia eta calle de Txikia. Uztarria.com-eko izendegira joz, ofiziala uste dut, Kale-barrena (Telesforo Monzonek idazten zuen bezala), Kale-Aundia eta Kale-txiki. Total Kale Haundia bada baten izena, Kale Txikia beharko lukeela bestearenak, edo alderantziz “Txiki” bada batena “Haundi” beharko lukeela bestearenak. “H” hizkia, udalak ezean, geuk jartzen diogu.

 

Nik uste Urrestillak bi kale zituela, orain gehiago dauzka, bata kale nagusia Azpeititik Nuarberako bidea egiten duena eta bi zati dauzkana. Zubitik gorakoa bata, kale gorena, zaharrei ikasi genien bezala, eta zubitik beherakoa bestea, kala barrena, erabileran eta izenean gordetzen dugun bezala. Horren parean eta konparazioz kale txikia edukiko genuke. Azken honetatik datoz, egoera diglosikoan, kale haundia (haundi ez dena errealitatean),edo kale behearen pareko kale goia, eta gainerantzeko aldaera ustelak.

 

Argia astekarian “Debagoiena” izena abian jarri zuen Iban Aranzabalek adierazten zuen oraintsu, formazioz irakaslea eta filologoa dela, baina aurretik euskalduna. Eta horregatik gustatzen zaiola, euskalduna delako, prakabarrenari “praka-behea” ez deitzea. Deba Garaia ez omen  da ezer Debagoienaren ondoan”.

 A! Eta beste gauza bat ere esaten du Aranzabalek honekin zer ikusirik ez duena baina neri asko gustatu zaidana. “Anonimoaren mozorropean edozer esaten da eta edozeinez”.

Lotura zuzena  |  3 erantzun. Azkena: POTTOKA | 2007-07-13 | 14:53

 

“Nazi” hitza lehenengoz bertsotan

Azpeitia euskara Garate ANV | Ramon Etxezarreta |  2007/07/3  00:29

Euskal herriei eta euskal herritarrei buruz kanpoko jende eta idazleek esan dituztenen berri jakin nahi izanez gero liburu bat behintzat ezinbesteko egiten da: Viajeros extranjeros en Vasconia. Bere egileagatik datorkit gogora, Justo Garate bergararra.

Garate euskalaritzan lan ugari egindako gizona genuen eta euskal politikan ere bai, erbesteratua bizi izan zen eta erbestean hil, nahiz eta Franco hilez geroztik honuntza etortzerik izan zuen.

Bere ibili politikoan, beren pentsaera osoa historian oinarritzen dutenentzat eta historia osoa beren pentsaeran oinarritzen dutenentzat jakingarri, ANVko militantea izan zen eta partidu horretatik aurkeztu zen Espainiako Gorteetan diputatu izateko hautagai. Errepublikazalea, autonomista, akonfesionala, ezkertiarra eta ez abertzaleekin akordiotan aritze aldekoa.

Beste izen bat bururatzen zait hauek esan ondoren, Joxe Mari Lopetegi (errepublikanoen bertsolaria) bertsolari irundarra, zeinaren lanak Paper Hotsak argitaletxean Joxan Elosegiren eskutik ezagutu ahal izan ditugu.

Kontua da bi hauek Garate eta Lopetegi, gehi Gomendio eta beste lagunen bat Azpeitira etorri zirela 1931n ANVren alde mitin bat ematera  (Nun gertatu da onelakorik ,/ nun jaunak, nun, Azpeitiyan,// jesuita ta erlijiyua / besterik ez dan tokiyan) eta egurtuak atera zirela (eldu ziyoten zamarratikan / lau puska egin bearrez, // Santakruz zanen odol beretik / nazi dira nere ustez...) eta lehenbiziko aldiz “nazi” hitza euskal bertsotan aitzakia horrekin erabili zela Lopetegik Irun Republicano periodikoan uztail hartan argitara eman zituenetan. Bertsook entzun nahi dituenak bertsio zoragarri bat dauka Tapia soinujolearen Real politik diskoan.

Joxan Elosegiren esanera “Herri karlista porrokatua zen orduko Azpeitia, apaizek esku handia zuten herria” eta Jerardo Elortzaren esanetan berriz, Garatetaz ari da, “Azpeitiko mitinean larri erabili zuten abertzale kontserbadoreek”.

Nori egin kasu? Ez dakit nik. Agian beste bat da gakoa. Gaurko Azpeitiak baduela nahiko kapazidade nazi hitzari biderik eman gabe aurrera egiteko, baduela prestutasun aski kanpokoari eta kanpoko ideien beldurrik gabe bizitzeko, baduela indar aski berea deritzona defenditzeko.

Lotura zuzena  |  4 erantzun. Azkena: Ander | 2007-07-09 | 21:16