Gaia: Urrestilla

««Itzuli blog osora

“Programa”ren esperoan, je!...

Azpeitia Urrestilla herri-jaiak programa zezenak saninazioak | Ramon Etxezarreta |  2008/07/11  23:13

Herrietako festetako programek esan nahi handiak, esan nahiak eta esan ezinak ere bai, izaten dituzte. Azpeitikoaz zer esan, tradizioz programa bera izaten da festetako ekitaldi esanguratsu eta indartsu bat. Ziur ez dela horrela izan beti baina.

Nere memorian lehendabizikoa Urrestillako eskola berrien zuri beltzezko argazkia zekarren hura da. 1962koa edo izan behar zuela kalkulatzen dut, urte horretan uste baitut inauguratu zirela Urrestillak historia unibertsalean zehar eduki dituen eskola bakarrak, urte eta belaunaldi ugariren eskaeren ondoren. Hala esaten omen zuen izenik esan nahi ez dudan harako hark:

- Ez zaiok inporta, lehen ere ez hituen eta gero ere ez dituk Urrestillako umeak azpeitiarrak baino tontoago izango horregatik.

            Baina harira etorriz. Atzera begira jarrita, batallitak batallita, xehetasun esanguratsuak izaten dituztela herrietako festa egitaraua iragartzen duten eskuorri, kartel, liburuxka eta abarrek.

Adibidez, inork eskura balitza, begira beza, hemen hauetako herrien bueltan zein festa ziren beren egitaraua euskaraz argitara eskaintzen hasi ziren lehenak. Lepoa jokatuko nuke urte batena baino bentaja handiagoz Urrestillan egiten genituenak izan zirela lehenbizikoak, bigarrenak eta hurrengoak. Ez zigun barre gutxi egin listo usteko askok, Azpeitiko bezala kanpokoagoak, “Ziripot biribilketa”, “herraldoi eta buruhandiak”, “suziriak” eta abar idatzita ikusi zuenean. Denboran atzera begira jarrita lasai esan ditzakegu bi gauza: Bata, burla eta iseka dela tontoek beren ezjakintasuna adierazteko daukaten modu natural bat eta, bia, Urrestillan egitarauari pieza literariorik jasoenak behar duen tratamendua ematen saiatzen ginela.

Guzti honek ez du esan nahi urte askotan, leku guztietan bezala, gaztelera hutsean jardun ez genuenik egitarauak ateratzen. Baina Azpeitikoaz hasi naiz eta Azpeitikoaz aritu behar dut.

Garai zaharretatik dator Azpeitiak, bertako herritarrek arropa bezala, festa egitaraua ere esajeratu dotorea ateratzearena. Kuatriokomia, paper garestia, argazki asko, orri ugari eta zer ez gehiago.

1979an sartu ginen gerrate zibilaz geroztik izandako lehen udal hauteskundetatik ateratako korporazioa. Garbi geneukan “lehen korporazio demokratikoa ginela” eta, ez zegoen zalantzarik herriaren borondatea inork ez bezala entzun eta gauzatuko genuela. Lehenengotako froga Saninaziotako herri jaiena izan zen – ordura arte “fiestas patronales”. Hala moduz igaro genuen froga. Igaro esan dut eta ez gainditu, gainditu genuenik ia inori ez baikenion entzun.

Akastun nagusiak, arduradun gupidagabeak, historiak absolbitu ez gaituenak, bi izan ginen: Leopoldo Etxeberria, Leo deitzen geniona eta Anatsan goitizenez sinatzen zuena, eta ni neu. Biok ginen, nolabait esateko, korporazio hartako euskaldun jantziak, alfabetatuak esan nahi da, euskara irakurtzen genuenak, sasoi hartako azpeitiarrentzat nahiko ahalmen urria, eta idazten ere moldatzen ginenak, aparte biok genuen idazle bokazioa,. Hogeita bost urtetik gora dira, oker ez banago, Leo zena hil zela eta harrigarriki isilik pasa dira urte horiek, harrigarria nola bere oroimenezko inolako ospakizunik ez den egon. Agian PNVrekin lerratu zelako izango dela iruditzen zait eta PNVri berriz, askotan, euskara hainbestexe axola zaiolako izango da. Inor gogoratuko da!

Bi espezialista izan bagina bezala enkargatu ziguten, borondaterik onenez, urte hartako herri jaietako egitarauaren argitarapena Luxiano Lazkano alkateak eta ordurako capo manerak bereganatzen hasia zen nere lagun Bastidak. Gogor ekin genion lanari. Guretzat ez zen halako aukerarik izan historian.

Letra idatziak garrantzia eta prestigioa zituen, gaur dituenak baino handiagoak ziurrenik, eta edozein publikazio kaleratzea, zeuden periodiko eta aldizkari urrietatik aparte, gauza aski zaila zen, euskaraz ia-ia inposiblea ez esateko. Garbi zegoen beraz euskarak ez ohiko presentzia izan behar zuela eta hala izan zuela. Ez genuena kontuan izan zera izan zen, jenderik gehienari euskara irakurtzea ikaragarri zaila egiten zitzaiola. Jendeak zailtasun gaindiezin baten inpresioa jaso zuela guk nahi genuen geure hizkuntzarekiko atxikimendua eta zaletasunarena baino.

Euskaraz idatziak, gazteleraz idatziak.... aldizkari bat atera zitzaigun festa egitarau bat baino gehiago. Gainera diru publikoa ez xahutze kontu horrekin eta zintzo, zuzen eta zuhur izan nahiarekin zuribeltzeko argazkiak gehiago izan ziren koloretakoak baino eta, zer arraio gero!, ez zen toreadore bakar baten argazkirik ere atera. Uste dut zezenetako argazki bakarra atera zela eta bera bi zezenena izan zen, bata bestearen gainean beste hori egiten bezala. Bertan nagoen bezala ez genuela asmo bihurriz edo okerrez egin baina zezenzaleek eta Azpeitia zezenzaletasunarekin identifikatzen zutenek burla, iseka eta iraintzat hartu ziguten.

Guzti horri eransten badiogu azalean festa giroko irudi edo argazki koloretsu baten ordez don Julian Elorzaren argazki  bat sartu genuela “herri jaiak 1979” legendarekin –Leoren obsesioetako bat garai hartan, zorioneko don Julian, neri gaizki iruditzen ez zitzaidana-, kontsumatutzat eman dezakezue burutu genuen lehenbiziko festa egitarau demokratikoaren desastrea. Inoiz gehiago ez ziguten utzi programaren edizioan eskurik sartzen, lerroren batzuek edo testuren bat izan ezik.

Gaur neuk ere beste era batera egingo nuke lantegi bera, baina ez daukat batere damurik gauza horrela eginarena. Geroztik litekeena da urteren batean edo gehiagotan egitarau hobeak atera izana, baina 79ko hark zuen baliokoak ez asko.

Galera handiagoak izan ziren Kubako gerratean eta hemen gaude. Hori bai, korporazio hartako inork ez zigun errietarik egin, ez orduan eta ez gero, garai hartako aldizkari batzuetako posterren  gisara programaren erdiko bi orriek korporazio berriaren argazkia zekartelako. Bibote asko, emakume gutxi eta azpeitiar gehiegi, Je! Aurtengoaren esperoan.

Lotura zuzena  |  Erantzun

 

Sanjoanak eta gu (zein?)

Oskorri Sanjoanak Sanjonadegi Urrestilla Nuarbe Otaegi | Ramon Etxezarreta |  2008/06/9  00:42

             Edozein ordenatan, Sajoandegiko festak, Oskorri, San Joan suak, ez dakit nondik hasi baina mihi puntara batek entzun ahala hitz datozkit nire oroimenak kontatzeko. Ez denak atseginak, baina bai bitxiak gaur bizi dugunetik ikusteko. Nola izaten diren gaur eta nola izaten ziren atzo, protagonistak jende berdintsua izanik.

            Nire oroimenean, litekeena da oker egotea, Sanjonadegiko festak antolatzen 70eko hamarkadaren erdialdea baino lehentxeago hasi ziren, zein urtetan ez dakit justu. Ordurako fuerte genbiltzan gu Urrestillako festak antolatze lanetan eta ez zigun grazia gehiegirik egin Sanjoadegin San Joan jaiak asmatu eta antolatzen hasteak. Urrestillakoak bezalako herri jaiei, Sanjoanei, bezeria baino itzala edo kategoria kentzen zien. Baina agoantatu beste erremediorik ez zitzaigun gelditzen. Kiroltasunez jokatu.

            1975.a urte beltza izan zen hemen hauetan eta udaberri iluna izan zen. Festen jira hasterako irailean afusilatuko zuten Anjel Otaegi kartzelaratua zegoen eta heriotza zigorra eskatzen zutela beretzako ere bagenekien. Nuarbeko Trinidade jaiak eta Urrestillako Korputzak normaltasunez ospatu ziren, halako normaltasunez non Nuarbeko festa antolatzaileek jai batzordearen taberna Otaegi beraren jaiotetxean muntatu zuten.

            Sanjoanak iritsi ziren eta, ia beste inon ez bezala, Urrestillako festak bertan behera uztea erabaki genuen eta suspenditu egin genituen. Suspenditzen saiatu ginen, halaber, antolaketarako hartuta geneuzkan konpromiso ekonomiko guztiak. Ezin izan genuen. Kontratatuta geneukan musika taldeak esan zigun haiek ez zeukatela zerikusirik eta gurekin hitzartuta zeuzkaten hiru egun hoietan non jorik ateratzen ez bazitzaien ordaindu egin beharko geniela. Sanjonadegin kontratu zituzten bi egunerako eta hirugarrena ordaindu egin behar izan genien.

            Ez naiz ahaztuko nola joan ginen Sanjondegira musikariei hitzartua ordaintzera eta nola itzuli ginen Urrestillara. Hemen, guk utzitako festen ordez, bizian lehenbiziko aldiz, eta oraingoz bai eta azkenekoz ere, Azpeitiko Udalak osorik ordaindutako festak zeuden, arimarik ez gure boikotari jarraituz, eta goardia zibiletako sarjentua neukan zain. “Usted ha estado prohibiendo el baile en sanjoandegi”

            Azpeitiko udalaren antolamendu porrot horrek hurrengo urtean diru gehiago exijitzeko balio izan zigun eta hala lortu genuen. Nuarben, tristuraren tristuraz, ez zela festarik egin uste dut. Urrestillan sanferminak baino luzeagoak eta jendetsuagoak egin genituen eta Sanjoandegin, nola ahaztu, lehendabiziko aldiz Azpeitiko lurretan, Oskorri taldea izan zen musika jotzen.

            Sasoi haietan Oskorri entzutea, famatzea, ikustea, kontratatzea, izendatze hutsa, bazela ere jakitea, bekatu zen. Abertzaletasun antimarxistak, Francorekiko baina komunismoarekiko kezka gehiago zuen abertzaletasunak, eta bai eta marxistak ere boikot latza egiten zioten, urte bete lehenago hila zen Arestiri egiten zioten bezala. Natxo de Felipek aktuazio bat baino gehiago bukatu zuen uretan, errekan edo itsasoan, harrikatua, etxekoen kontra txistua jotako futboleko arbitroa baino okerrago.

            Urte horretan ere goardia zibiletara buelta egin beharrean gertatu nintzen, ez politika arazoagatik oraingoan, eta hala esan zidan herrira iritsi berria zen sarjentuak. “Un vasco es, ha sido y debe ser siempre separatista, nunca comunista, como esos que vinieron ayer a cantar a Sanjuandegui, con todos los apellidos castellanos..”. Orduantxe uste dut hasi zela nire abertzaletasuna urritzen.

            Beste urte batzuetan jarraitu genuen Urrestillako gazte mordo bat herriko festak antolatzen, fu eta su, arrakasta handiz eta atsegin handiagoz, baina gureak ere izan behar zuen azkena eta iritsi zitzaigun uste ez genuen bezala.

            1979an izan zen. Ordurako gizarte onarpen hedatuagoa zeukan Oskorri geneukan kontratatua, antimarxistak berdin berdin ikaratzen zituen, baina Aresti gutartuago geneukan guztiok eta Etxepare LPa argitaratua zuten. Baina herri txikietako festek lehen krisi seinaleak ematen hasiak ziren eta diru arazoekin hasita geunden, ez zitzaigun iristen dirua eta eske hasi ginen. Apirilean indarrean sartu zen eta PNVk gehiengo absolutuz gobernatzen zuen lehen udal demokratikoarengana jo genuen laguntza eske. Ez genuen aurreikusitakoa baino xemeiko bat gehiago lortu, PNV hasia zegoen ordurako inoiz okupatu ez zituen gizarte esparruak okupatzeko saioak egiten eta andafuerako soinekoa eman ziguten, beste zenbait herritan bezalaxe. Geure egitarau osoa entregatu behar izan genuen, etsaiari armak entregatzen zaizkion bezala, eta Urrestillan, inoiz baino bertako jende gehiago inplikatuz eta “Gora zaharrak” oihu eginez gu beharrezko ez gintuen beste antolamendu aro berri bati ekin zitzaion, Azpeitiko udalaren inbolukrazio maila handixeagoarekin.

            Harriduraz ikusi genuen nola zaharrek, zahar deitzen zirenek, kudeatu zuten Oskorriren kontzertua (sineste dunek bere jaungoikoagatik eta sineste gabeek berriz beren ohoreagatik), zer normaltasunekin. Normaltasun antzekoarekin ikusi behar izan genuen guk, nola Sahatsa dantza taldea festa programatik haizea hartzera joan zen eta ordez, herriko soinujoleak bildutako neskato txiki talde batek baserritar jantziz pajaritos por aquí, pajaritos por allí dantzatu behar izan zuen (Maria Jesús y su acordeón).

            Eraman zituen haizeak kontu eta komeria haiek eta urrestildarrok kapaz gara ia guztiok elkarri irribarre egiteko, baina batere irribarre gogorik eragiten ez diguna, batzuei behintzat, zera da, Azpeitian, udala medio edo udala nagusi, azken urtetan modaratu den San Joan bezperaren ospakizun hori. Ze koño gero! Urrestildarrek eta oinaztarrek ez al dute errespetorik merezi edo? Zer da hori? Bale, eh! Alkateak eta kristoak! Ez digute bada kaka burutik behera egingo....! 

Lotura zuzena  |  6 erantzun. Azkena: urrustildik | 2008-06-23 | 13:56

 

Urrestilla, izenik ere ez ia

Urrestilla euskara kaleak | Ramon Etxezarreta |  2007/07/10  00:42

Arkitekto jaunak marraztu zuen Azpeitiko mapan, Gipuzkoaren lurralde antolaketa bat aitzakia, Landetatik gorako bailara erraldoia ateratzen zen alkatearen begietarako. Bailara haren barruan zeuden lurrek Urrestilla distritua, auzoa, edo tankerako edozein izen eraman zezaketen. Kajoian sartzeko agindu zuen. “Deja, deja... que los de Urrestilla van a pedir la independencia.”.

 

Eta berriro independentismoa, independentismo susmoa hobeto esateko, zigortua izan zen eta Urrestilla ia ezer hutsera mugatua. Tradizioaren eta historiaren irizpidea gelditu zen nagusi eta gaurko gizarteak beharko lukeen funtzionamendua atzendua. Hala, Urrestillan, beren ustez, jaio, bataiatu, eskolaratu eta bizitako jendea ez dela urrestildarra esan beharko genuke. Azpeitiko izendegiko larogeitamar baserri eta etxetako kontua da hori, zeintzuk Eizaguirre (sic), Elosiaga, Oñatz eta Aratz Erreka auzoetakoak edo Olalde eta Larrañaga areatakoak izan daitezke. Honetatik ondoriozta daitezkeen zentzugabekeriak gerta ez daitezen inoizko batean kontua zuzen daitekeela uste dut. Jakin beza jakin behar duenak, Urrestilla hirigune eta zerbait gehiago dugunok laguntzeko gaudela.

 

Beraz, Azpeitiko udalarentzat Urrestilla dena, sei leku izentxo dira eta, seitatik, erdiak ez oso egoki idatziak, euskaraz behintzat, eta ez nago neu kulpa guztietatik libre. Esango dut zergatik.

 

Zinegotzi nintzela proposamen bat aurkeztu nuen Urrestillako kale izenak euskarazko bertsio behin betirako eta ofiziala izan zezaten. Herritarren erabilera eta euskara aldetik derrigorrezko ziren zuzentasuna izan ziren irizpide. Hala herriko plazari Antxieta plaza jartzea onartu zen. Pentsa daiteke horren ondorio izan daitekeela zimitarioko habe batean zegoen portzelana urdinezko plaka “Plaza del Beato Padre Jose de Antxieta” kentzea eta ordez hojalatazko “1” miserable bat jartzea elizari. Baina ez dauka zer izanik, horrela izatekotan ez bait zuten kenduko “Urrestilgo erria” jartzen zuen portzelana urdinezko plaka “Población de Urrestilla” jartzen zuena kendu zuten bezala. Madarikazio eternalak gal dezala plaka horiek gorde zituena.

 

Zergatik jakin ez eta, irri eginez calle Mantzano deitu eta Zerra alde deitzen genionarentzat Serra alde proposatu nuen eta hala onartu zen. Inoizko dokumentu ofizialetan Manzana de Echevarrieta bezala agertzen da, ulertuko da orain gure irria, eta Zerra hitza idazten ikasi nuenetik ez dit alde egin inork zuzentzen ez duen arte “Serra Alde” proposatu izanaren lotsa. Orain arteko ahaleginek kale egin didate.

 

Beste hiru izenek ere ez daude arazoetatik libre. Googleko mapetara joz gero hauek lirateke. calle de Barrena, calle de Aundia eta calle de Txikia. Uztarria.com-eko izendegira joz, ofiziala uste dut, Kale-barrena (Telesforo Monzonek idazten zuen bezala), Kale-Aundia eta Kale-txiki. Total Kale Haundia bada baten izena, Kale Txikia beharko lukeela bestearenak, edo alderantziz “Txiki” bada batena “Haundi” beharko lukeela bestearenak. “H” hizkia, udalak ezean, geuk jartzen diogu.

 

Nik uste Urrestillak bi kale zituela, orain gehiago dauzka, bata kale nagusia Azpeititik Nuarberako bidea egiten duena eta bi zati dauzkana. Zubitik gorakoa bata, kale gorena, zaharrei ikasi genien bezala, eta zubitik beherakoa bestea, kala barrena, erabileran eta izenean gordetzen dugun bezala. Horren parean eta konparazioz kale txikia edukiko genuke. Azken honetatik datoz, egoera diglosikoan, kale haundia (haundi ez dena errealitatean),edo kale behearen pareko kale goia, eta gainerantzeko aldaera ustelak.

 

Argia astekarian “Debagoiena” izena abian jarri zuen Iban Aranzabalek adierazten zuen oraintsu, formazioz irakaslea eta filologoa dela, baina aurretik euskalduna. Eta horregatik gustatzen zaiola, euskalduna delako, prakabarrenari “praka-behea” ez deitzea. Deba Garaia ez omen  da ezer Debagoienaren ondoan”.

 A! Eta beste gauza bat ere esaten du Aranzabalek honekin zer ikusirik ez duena baina neri asko gustatu zaidana. “Anonimoaren mozorropean edozer esaten da eta edozeinez”.

Lotura zuzena  |  3 erantzun. Azkena: POTTOKA | 2007-07-13 | 14:53