Herrietako festetako programek esan nahi handiak, esan nahiak eta esan ezinak ere bai, izaten dituzte. Azpeitikoaz zer esan, tradizioz programa bera izaten da festetako ekitaldi esanguratsu eta indartsu bat. Ziur ez dela horrela izan beti baina.

Nere memorian lehendabizikoa Urrestillako eskola berrien zuri beltzezko argazkia zekarren hura da. 1962koa edo izan behar zuela kalkulatzen dut, urte horretan uste baitut inauguratu zirela Urrestillak historia unibertsalean zehar eduki dituen eskola bakarrak, urte eta belaunaldi ugariren eskaeren ondoren. Hala esaten omen zuen izenik esan nahi ez dudan harako hark:

- Ez zaiok inporta, lehen ere ez hituen eta gero ere ez dituk Urrestillako umeak azpeitiarrak baino tontoago izango horregatik.

            Baina harira etorriz. Atzera begira jarrita, batallitak batallita, xehetasun esanguratsuak izaten dituztela herrietako festa egitaraua iragartzen duten eskuorri, kartel, liburuxka eta abarrek.

Adibidez, inork eskura balitza, begira beza, hemen hauetako herrien bueltan zein festa ziren beren egitaraua euskaraz argitara eskaintzen hasi ziren lehenak. Lepoa jokatuko nuke urte batena baino bentaja handiagoz Urrestillan egiten genituenak izan zirela lehenbizikoak, bigarrenak eta hurrengoak. Ez zigun barre gutxi egin listo usteko askok, Azpeitiko bezala kanpokoagoak, “Ziripot biribilketa”, “herraldoi eta buruhandiak”, “suziriak” eta abar idatzita ikusi zuenean. Denboran atzera begira jarrita lasai esan ditzakegu bi gauza: Bata, burla eta iseka dela tontoek beren ezjakintasuna adierazteko daukaten modu natural bat eta, bia, Urrestillan egitarauari pieza literariorik jasoenak behar duen tratamendua ematen saiatzen ginela.

Guzti honek ez du esan nahi urte askotan, leku guztietan bezala, gaztelera hutsean jardun ez genuenik egitarauak ateratzen. Baina Azpeitikoaz hasi naiz eta Azpeitikoaz aritu behar dut.

Garai zaharretatik dator Azpeitiak, bertako herritarrek arropa bezala, festa egitaraua ere esajeratu dotorea ateratzearena. Kuatriokomia, paper garestia, argazki asko, orri ugari eta zer ez gehiago.

1979an sartu ginen gerrate zibilaz geroztik izandako lehen udal hauteskundetatik ateratako korporazioa. Garbi geneukan “lehen korporazio demokratikoa ginela” eta, ez zegoen zalantzarik herriaren borondatea inork ez bezala entzun eta gauzatuko genuela. Lehenengotako froga Saninaziotako herri jaiena izan zen – ordura arte “fiestas patronales”. Hala moduz igaro genuen froga. Igaro esan dut eta ez gainditu, gainditu genuenik ia inori ez baikenion entzun.

Akastun nagusiak, arduradun gupidagabeak, historiak absolbitu ez gaituenak, bi izan ginen: Leopoldo Etxeberria, Leo deitzen geniona eta Anatsan goitizenez sinatzen zuena, eta ni neu. Biok ginen, nolabait esateko, korporazio hartako euskaldun jantziak, alfabetatuak esan nahi da, euskara irakurtzen genuenak, sasoi hartako azpeitiarrentzat nahiko ahalmen urria, eta idazten ere moldatzen ginenak, aparte biok genuen idazle bokazioa,. Hogeita bost urtetik gora dira, oker ez banago, Leo zena hil zela eta harrigarriki isilik pasa dira urte horiek, harrigarria nola bere oroimenezko inolako ospakizunik ez den egon. Agian PNVrekin lerratu zelako izango dela iruditzen zait eta PNVri berriz, askotan, euskara hainbestexe axola zaiolako izango da. Inor gogoratuko da!

Bi espezialista izan bagina bezala enkargatu ziguten, borondaterik onenez, urte hartako herri jaietako egitarauaren argitarapena Luxiano Lazkano alkateak eta ordurako capo manerak bereganatzen hasia zen nere lagun Bastidak. Gogor ekin genion lanari. Guretzat ez zen halako aukerarik izan historian.

Letra idatziak garrantzia eta prestigioa zituen, gaur dituenak baino handiagoak ziurrenik, eta edozein publikazio kaleratzea, zeuden periodiko eta aldizkari urrietatik aparte, gauza aski zaila zen, euskaraz ia-ia inposiblea ez esateko. Garbi zegoen beraz euskarak ez ohiko presentzia izan behar zuela eta hala izan zuela. Ez genuena kontuan izan zera izan zen, jenderik gehienari euskara irakurtzea ikaragarri zaila egiten zitzaiola. Jendeak zailtasun gaindiezin baten inpresioa jaso zuela guk nahi genuen geure hizkuntzarekiko atxikimendua eta zaletasunarena baino.

Euskaraz idatziak, gazteleraz idatziak.... aldizkari bat atera zitzaigun festa egitarau bat baino gehiago. Gainera diru publikoa ez xahutze kontu horrekin eta zintzo, zuzen eta zuhur izan nahiarekin zuribeltzeko argazkiak gehiago izan ziren koloretakoak baino eta, zer arraio gero!, ez zen toreadore bakar baten argazkirik ere atera. Uste dut zezenetako argazki bakarra atera zela eta bera bi zezenena izan zen, bata bestearen gainean beste hori egiten bezala. Bertan nagoen bezala ez genuela asmo bihurriz edo okerrez egin baina zezenzaleek eta Azpeitia zezenzaletasunarekin identifikatzen zutenek burla, iseka eta iraintzat hartu ziguten.

Guzti horri eransten badiogu azalean festa giroko irudi edo argazki koloretsu baten ordez don Julian Elorzaren argazki  bat sartu genuela “herri jaiak 1979” legendarekin –Leoren obsesioetako bat garai hartan, zorioneko don Julian, neri gaizki iruditzen ez zitzaidana-, kontsumatutzat eman dezakezue burutu genuen lehenbiziko festa egitarau demokratikoaren desastrea. Inoiz gehiago ez ziguten utzi programaren edizioan eskurik sartzen, lerroren batzuek edo testuren bat izan ezik.

Gaur neuk ere beste era batera egingo nuke lantegi bera, baina ez daukat batere damurik gauza horrela eginarena. Geroztik litekeena da urteren batean edo gehiagotan egitarau hobeak atera izana, baina 79ko hark zuen baliokoak ez asko.

Galera handiagoak izan ziren Kubako gerratean eta hemen gaude. Hori bai, korporazio hartako inork ez zigun errietarik egin, ez orduan eta ez gero, garai hartako aldizkari batzuetako posterren  gisara programaren erdiko bi orriek korporazio berriaren argazkia zekartelako. Bibote asko, emakume gutxi eta azpeitiar gehiegi, Je! Aurtengoaren esperoan.

             Edozein ordenatan, Sajoandegiko festak, Oskorri, San Joan suak, ez dakit nondik hasi baina mihi puntara batek entzun ahala hitz datozkit nire oroimenak kontatzeko. Ez denak atseginak, baina bai bitxiak gaur bizi dugunetik ikusteko. Nola izaten diren gaur eta nola izaten ziren atzo, protagonistak jende berdintsua izanik.

            Nire oroimenean, litekeena da oker egotea, Sanjonadegiko festak antolatzen 70eko hamarkadaren erdialdea baino lehentxeago hasi ziren, zein urtetan ez dakit justu. Ordurako fuerte genbiltzan gu Urrestillako festak antolatze lanetan eta ez zigun grazia gehiegirik egin Sanjoadegin San Joan jaiak asmatu eta antolatzen hasteak. Urrestillakoak bezalako herri jaiei, Sanjoanei, bezeria baino itzala edo kategoria kentzen zien. Baina agoantatu beste erremediorik ez zitzaigun gelditzen. Kiroltasunez jokatu.

            1975.a urte beltza izan zen hemen hauetan eta udaberri iluna izan zen. Festen jira hasterako irailean afusilatuko zuten Anjel Otaegi kartzelaratua zegoen eta heriotza zigorra eskatzen zutela beretzako ere bagenekien. Nuarbeko Trinidade jaiak eta Urrestillako Korputzak normaltasunez ospatu ziren, halako normaltasunez non Nuarbeko festa antolatzaileek jai batzordearen taberna Otaegi beraren jaiotetxean muntatu zuten.

            Sanjoanak iritsi ziren eta, ia beste inon ez bezala, Urrestillako festak bertan behera uztea erabaki genuen eta suspenditu egin genituen. Suspenditzen saiatu ginen, halaber, antolaketarako hartuta geneuzkan konpromiso ekonomiko guztiak. Ezin izan genuen. Kontratatuta geneukan musika taldeak esan zigun haiek ez zeukatela zerikusirik eta gurekin hitzartuta zeuzkaten hiru egun hoietan non jorik ateratzen ez bazitzaien ordaindu egin beharko geniela. Sanjonadegin kontratu zituzten bi egunerako eta hirugarrena ordaindu egin behar izan genien.

            Ez naiz ahaztuko nola joan ginen Sanjondegira musikariei hitzartua ordaintzera eta nola itzuli ginen Urrestillara. Hemen, guk utzitako festen ordez, bizian lehenbiziko aldiz, eta oraingoz bai eta azkenekoz ere, Azpeitiko Udalak osorik ordaindutako festak zeuden, arimarik ez gure boikotari jarraituz, eta goardia zibiletako sarjentua neukan zain. “Usted ha estado prohibiendo el baile en sanjoandegi”

            Azpeitiko udalaren antolamendu porrot horrek hurrengo urtean diru gehiago exijitzeko balio izan zigun eta hala lortu genuen. Nuarben, tristuraren tristuraz, ez zela festarik egin uste dut. Urrestillan sanferminak baino luzeagoak eta jendetsuagoak egin genituen eta Sanjoandegin, nola ahaztu, lehendabiziko aldiz Azpeitiko lurretan, Oskorri taldea izan zen musika jotzen.

            Sasoi haietan Oskorri entzutea, famatzea, ikustea, kontratatzea, izendatze hutsa, bazela ere jakitea, bekatu zen. Abertzaletasun antimarxistak, Francorekiko baina komunismoarekiko kezka gehiago zuen abertzaletasunak, eta bai eta marxistak ere boikot latza egiten zioten, urte bete lehenago hila zen Arestiri egiten zioten bezala. Natxo de Felipek aktuazio bat baino gehiago bukatu zuen uretan, errekan edo itsasoan, harrikatua, etxekoen kontra txistua jotako futboleko arbitroa baino okerrago.

            Urte horretan ere goardia zibiletara buelta egin beharrean gertatu nintzen, ez politika arazoagatik oraingoan, eta hala esan zidan herrira iritsi berria zen sarjentuak. “Un vasco es, ha sido y debe ser siempre separatista, nunca comunista, como esos que vinieron ayer a cantar a Sanjuandegui, con todos los apellidos castellanos..”. Orduantxe uste dut hasi zela nire abertzaletasuna urritzen.

            Beste urte batzuetan jarraitu genuen Urrestillako gazte mordo bat herriko festak antolatzen, fu eta su, arrakasta handiz eta atsegin handiagoz, baina gureak ere izan behar zuen azkena eta iritsi zitzaigun uste ez genuen bezala.

            1979an izan zen. Ordurako gizarte onarpen hedatuagoa zeukan Oskorri geneukan kontratatua, antimarxistak berdin berdin ikaratzen zituen, baina Aresti gutartuago geneukan guztiok eta Etxepare LPa argitaratua zuten. Baina herri txikietako festek lehen krisi seinaleak ematen hasiak ziren eta diru arazoekin hasita geunden, ez zitzaigun iristen dirua eta eske hasi ginen. Apirilean indarrean sartu zen eta PNVk gehiengo absolutuz gobernatzen zuen lehen udal demokratikoarengana jo genuen laguntza eske. Ez genuen aurreikusitakoa baino xemeiko bat gehiago lortu, PNV hasia zegoen ordurako inoiz okupatu ez zituen gizarte esparruak okupatzeko saioak egiten eta andafuerako soinekoa eman ziguten, beste zenbait herritan bezalaxe. Geure egitarau osoa entregatu behar izan genuen, etsaiari armak entregatzen zaizkion bezala, eta Urrestillan, inoiz baino bertako jende gehiago inplikatuz eta “Gora zaharrak” oihu eginez gu beharrezko ez gintuen beste antolamendu aro berri bati ekin zitzaion, Azpeitiko udalaren inbolukrazio maila handixeagoarekin.

            Harriduraz ikusi genuen nola zaharrek, zahar deitzen zirenek, kudeatu zuten Oskorriren kontzertua (sineste dunek bere jaungoikoagatik eta sineste gabeek berriz beren ohoreagatik), zer normaltasunekin. Normaltasun antzekoarekin ikusi behar izan genuen guk, nola Sahatsa dantza taldea festa programatik haizea hartzera joan zen eta ordez, herriko soinujoleak bildutako neskato txiki talde batek baserritar jantziz pajaritos por aquí, pajaritos por allí dantzatu behar izan zuen (Maria Jesús y su acordeón).

            Eraman zituen haizeak kontu eta komeria haiek eta urrestildarrok kapaz gara ia guztiok elkarri irribarre egiteko, baina batere irribarre gogorik eragiten ez diguna, batzuei behintzat, zera da, Azpeitian, udala medio edo udala nagusi, azken urtetan modaratu den San Joan bezperaren ospakizun hori. Ze koño gero! Urrestildarrek eta oinaztarrek ez al dute errespetorik merezi edo? Zer da hori? Bale, eh! Alkateak eta kristoak! Ez digute bada kaka burutik behera egingo....! 

"Urrestillako Herri Batzordeak proposatu eta Udalarekin elkarlanean, garai bateko jolasen tailerra egingo dute larunbatean auzo horretan". zioen uztarria.comek maiatzaren 16an. Zer esan? Gauza asko baina, bata, notiziaren erredakzio erari buruzkoa da. Alegia oso Urrestillatik kanpokoa izan behar dela, gutxien gutxienez Azpeitikoa (besteok ez bagina bezala), notizia horrela idazteko. Ez naiz ari "auzo" hitzagatik "horretan" erakusleagatik baino. Badaude argitalpen lokal batean idazteko modu ez-zentralistagoak, kar, kar, kar....

Baina, zergatik ukatu, notiziak poz eman zidan, gustuko bait dut gaia, gustukoago jolasen gogoratze soila baino neure eta neure garaikoen haurtzaroa gogoratzea, baina biak dira bereiz ezinak.

Behin baino gehiagotan egon naiz tentatua, neuretzat bederen, umetan eta mutikotan genituen joko eta jolasak idatziz deskribatzera baina, ez dakit, probetxu gutxiko lana iruditu edo, alferkeria edo, aitona puzkarti irudia ez hartze aldera edo, halako latazoa agoantatuko didaten gutxi egongo diren usteak, zergatik eta zertarakoen zalantzek, ez didate bultzarik egin aurrera pauso hori ematera. Baina ez inbidiak eta poz txiki ugari pasa ez ditudalako zenbait idazle irakurtzean.

Gustuko dut Baroja eta Unamunoren testu memorialistikoak aldian behin eta saltoka irakurtzea. Irakurketa horretan konturatzen zara gutako edozeinen haurtzaroa literaturaratu daitekeela eta guztion interesa piztu. Harrigarria ere egiten da Bilbo bezalako ziudade batek, adibidez, eta Urrestilla bezalako herri koxkor batek eduki dezaketen elkarren antza, hizkuntza aztarna, joko, jolas eta abar.

Zenbat aldiz ez ditut gogoratu eta mentalki errepasatu gure zapoketan, atxeketan, potekilloketan, karabaketan, ameriketan, erregeketan, altapumean, katean herrenkan... eta hainbat eta hainbat joko (hauek denak, pare bat kenduta, mutilenak ziren). Zenbat muxika hezur eta kartutxo azal!. Zenbat aldiz ez ote zait bururatu deskribatu, arauak idatzi eta hizkuntza aldetik eduki zitzaketen kuriositateetan behera murgiltzea. Baina dena eginkizun dago.

Horregatik asko poztu nau uztarria.comeko notizia irakurtzeak eta hori Urrestillako frontoian izateak. Ez nintzen ikustera azaldu kuxkuxerotzat har ez nazaten, baina bai gustura kuskuxeatuko nuela.

Ez zait iruditzen tradizio guztiak berreskuratu beharrekoak direnik eta gutxiago lehengo gauzak, lehengo edo "garai bateko" izateagatik on eta mesedegarri direnik, baina bai batzuei oroimena haurtzaroko zorion askoren lurrinez blai egiteko balio digula eta beste batzuei denbora-pasa atsegin baterako baliabide zaiela. Ez da gutxi.

Beraz, gogoz txalotzen dut jarduna, Jolasaren pareko oroimena bait dugu urrestildar askok, Azpeitiko Udalak gure herrian ezer ere, baina zero zero, antolatzen ez zuenekoa. Ez hasierarik eta ez bukaerarik ez duen oroimena da, oroimen eternoa.

Bejondeiola Azpeitiko udalari! Eta pasadizoz esplikatzen badigu zer den Herri Batzordea, izen propioa edo izen arrunta, nola funtzionatzen duen, nork har dezaken bertan parte, zer erabakimen duen, zer arauk erregulatzen duen, eta abar, hobe baino hobeto. Zapo!

Ez da nere asmoa inolako auzitan eta eztabaidetan sartzea zezenak eta tankerako festakerak direla eta. Baina, Uztarria.comen ikusirik Azpeitiko sokamuturzaleak Eusko Jaurlaritzarekin adiskide ez dabiltzala, behin eta berritan gure kulturaren historian egon den eztabaidaren lekuko ugariren artean bitxi bat berreskuratu dut, Serapio Mujica ormaiztegiarrarena.

 1911koa da. Hemen argitaratzeko euskaratu dut, ez oso itzulpen ortodoxoan, baina bai esan nahi zuenarekiko fideltasunean. Barka presak

En fin, ezer gutxi berririk eguzkiaren azpian

EUSKALERRIAREN ALDE –Revista de Cultura Vasca- año I. Num. 5

IDI APUSTUAK

            Izenburu honekin berarekin argitara eman zen Euskalerriaren alde –ko lehen alean artikulua, non Bizkaiko Gobernadore jauna zoriontzen zen probintzi hartan idi apustuak egotea debekatu zuelako.

            Egun hauetan ikusi dugu egunerokoetan notizia, berriro ere baimenduak izango direla ikuskizun barbaro haiek nahiz eta horretarako zenbait baldiuntza exijituko den.

            Hala genion gure artikuluan. Gai honetan radikalak gara, eta gure asmoa da borroka ezduin hoiek errotik desager daitezela. Idi eta behien apustuen etsai gara, antzaren jokoena, aharien topetakadena eta inkultura erakuskeria eta sentimentuen gogorkeria adierazten duten ikuskizun guztiena.

            Gure sentipena auzi honetan garbi geratu zen une egokian.

            Idi apustuena –genion orduan- ez dugu ulertzen ez eta nola existitzen diren ere; ezin dugu ulertu nola gure baserritarrek, idiak, beren familiako jendeei dietenari inbidiarik ez dion kariñoz maitatuz, nola martirizatzen dituzten gero plaza publikoetan, gure lotsarako Gipuzkoako herri askotako plazetan dagoen, beste helbururik gabe, harri ikaragarri bat garraiatzeko zigortuz eta eztenkatuz. Idi gizarajoak, larrua odolez eta izardiz estalita, ahotik aparra dariela, luzatu eta kizkurtu egiten dira, erori eta altxatu, arnas estuarekin ibiltzen dira harria garraiatuz kolpe eta eztenkada artean, inguratzen dituzten zaleen deihadar basatiak zirikaturik.

            Oraindaino ez ziren maiz gertatzen: inoiz edo edo behin egunerokoek lasai kontatzen zizkiguten protestarik gabe irakurtzen ziren ankerkeriak. Orain egunero gertatzen da berdina; ikuskizun ezduina bere esparrua zabaltzen ari da. Noraino eta ia gutxiraino non periodikoek zabaldu duten notizia jokoetan euskaldunena denerako eraikitako hiri bateko plazan –antzina kultura gipuzkoarra ateratzen zen- lehiaketa bat ospatzera zihoan, diruz saritua, inkultura alarde hoiek ordaintzeko.

            Ikuskizun honek amaitu egin behar du, ezin dezake denbora gehiagoz jarrai. Proba ezduin hauen desagerpena beharrezkoa da; ezinbestekoa da, plaza publiko askotan, sen ondoltsuen salatari, dauden harriak hauts eginda uztea.

            Diputazio txit gorenak, nekazaritzaren alde hainbeste laboratzen duenak, ahal duen guztia egin behar du, ezer ahal badezake, joko hauek mugatzeko eta esku gogorrez zigortzeko, kupidarik gabe, bere langintzaren kontran, odola eta eszena inhumanoen zaletasuna herritarren artean piztu edo gehitzen dutenak. Eta Gobernadore jaunak lortzen badu proba hoietarako baimen batek berak ere Gobernu zibilaren ataritik ez irtetea, ikuskizun hau makula bat dela uste dugunon eskerron egiazkoa izango du.

            Eta zer esan antzar jokoaz? Ikusitako ikuskizunen oroigarri bezala aipatze hutsak izularria eragiten du. Joko hori, bada, gure zelaietako oihal berdean egiten da; danbolin hotsarekin dantzan egitera etorritako jende xumearen artean. Antzar gajo bat ikusi dugu hanketatik zintzilik, etsita balantzan, eta zaldun batzuk iksui ditugu agudo korrika eskuak luzatzen antzararen aldera, bere azpititk igarotzean, ezpata kamuts batekin zaztada emateko edo tirakada beldurgarri bat ematen abere gixagajoari lepoa etenez, gainerantzekoa zintzilik eta odol jariotan uzteko.

            Ikusi nuen bai, ikusi, eszena nazkagarri hori Gipuzkoa kulto honetan, ikusi nuen herririk basatienentzat ere ezduina den joko hori, arbola ostotsuz eta baserri zuriz inguratua. Ez jokatzen dutenak eta ez ikustera joaten direnak daukate barkaziorik, baina hutsa chistu-a entzutera joanak, aurrean duten guztia ikustea, hutsa jokalariek ere, txalo lausengarien irrikiz, ankerkeria ekintza hauek egitea. Inolaz ere gerta ezin daitekeena da festa antolatzaileek baliabide anker hoietara jo beharra eta, agintariek, ia beti antolatzaile, dibertsio barbaro hoien ospatzea ametitzea agintzen duten herrietan. Apaiz jaunek ere moraltzeari ekiteko bide bat daukate festa hoien abolizioan, bihotzetan ekintza nardagarri hauek gaitzetsiko dituzten sentimendu eztiak txertatuz.

            Baina agintariek ez dute aholkua eman behar, debekatu egin behar dituzte, behin betirako, gure herriaren izen onarentzat atentatuak diren hoiek.

*  *   *^

            Ez da falta izan, lehen aipatutako gure artikulua irakurri ondoren, ikuskizun hauen hain kontra geure burua erakutsi dugunok zezen korriden kontrako hitz erdirik eduki ez izanarekin harritu direnak.

            Gure isiltasunaren esplikazioa soila da. Zezen korridak ez dira Esukalerrian bakarrik burutzen diren ikuskizunak; hauek desagertarazteko gure ahaleginak alperrikakoak izango lirateke. Ojala hala ez balira!

            Gainera uste dugu egungo euskaldunen zezen korridetarako zaletasuna itxura gehiago dela errealitatea baino. Badirudi zezen plazarik gabeko herri ertainik apenas dagoen herrialde batek muinetaraino sartua behar duela zaletasun toreroa. Hala ere, hona Gipuzkoa, sei zazpi zezen plazekin, zaletasuna inondik ere bistaratzen ez zaiola. Plazak, hiriburukoa kenduta, herriko jai egunean bakarrik zabaltzen dira, jendea zezenetara egun horretan eskainiko litzaiokeen beste edozein ikuskizunetara jonago litzatekeen bezalaxe joaten da. Eta hiriburukoak bere ateak itxita edukitzen ditu atzerritarrena multzorik nagusiena ez den bitartean.

            Gipuzkoako plazei ez die eusten zalego gipuzkoarrak; Donostiakoa kanpoko zaleei esker bizi da, eta herrietakoak urtean behin zabaltzen dira, mila arretarekin eta herriko festa egunean bertakoak zezenetara joango diren esperantzan, izan ere egun hoietan jendea prest baitago egiten zaizkion dibertsio promesa guztiak entzuteko.

            Zaletasuna, beraz, itxura da asko. Eta noski, gure esku balego guztiz desagertaraztea, ez genuke ahaleginik txikiena ere egin gabe utziko. Ez dago esan beharrik inkultoak eta inhumanoak izateagatik antzar jokoak, idi probak, etab. arbuiatzen ditugunok, arrazoi askoz ere gehiagorekin arbuiatzen ditugula zezen korridak, hauek mila aldiz krudel eta barbaroagoak bait dira haien aldean, lentejuelazko eta urre harizko jantzi dotore diztiratsuan bildurik azaltzen baldin bazaizkigu ere.

  GREGORIO MUJICA

Gure etxera opariak Olentzerok ekartzen ditu abenduaren 24ko gauean. Zapata jartzen baitiogu balkoian, errege magoei jarzen genien bezala, ikus dezan eta kontura dadin hemen gaudela.

            Entzuten direnak entzunda, esaten direnak esanda eta biltzen gaituzten giroak bizirik, zenbait lerdobururi, gero eta ugariago den jeneroa hau, arraroa egingo zaio, non eta gure etxean, ospakizun hori horrela izatea. Pasatuko zaie.

            Bizimodua antolatua daukagun bezala antolatua edukirik, eta tradizioekiko ia batere atxekimendurik gabeak izanik, praktikotasunaren aukera egin genuen etxean eta Olentzero atera zen garaile. Opor osoak jostailuekin, hauek puskatzen ez diren bitartean behintzat.

            Aurreko arraozirik ere bazen Olentzerori abantaila hori emateko, bai emaztea eta bai neu, Urola bailararen historiaren luze zabalean lehen aldiz kalera atera zen Olentzero bultzatu zuen taldekoak ginen. Urrestillako eta Nuarbeko gazte talde bat izan zen Olentzero Urrestillako ikastolaren aldeko diru eskera atera zuena.

            Ikusi egin behar ziren –ohitura hain gurea eta betikoa uste dutenentzat- jendeak jartzen zituen aurpegiak, ia inork ez zuen ezagutzen galtza urdin, abarka, artilezko galtzerdi, brusa beltz, pipa, txapel herraldoiz eta farolez jantzi genuen bi metro inguruko belar ondozko gizon-panpinaren izena ere, gutxiago irudia. Martin Alegria genuen txsitulari, lehen urtetan izan genuen musika tresna eta musika jole bakarra. 1971 edo 72 aldean izango zen.

            Geroztik makina bat bide egin du gure inguruetako herrietan, batzuek betidaniko tradizioa dugula uste izateraino. Hala ere ezin uka, dendarien mesedeagatik edo, elkarbizitza orekatu samarra lortu duela errege magoekin. Lehen hauek ziren gaizki portatzen zenari ikatza ekartzen ziotenak, orain berriz, ikazkin benetakoa da hain zuzenak ez garenok dena ikazten gaituena.

            Gauzei, adarretatik ordez, boskarren hankatik heltzea gustatzen zaienak teorizatua daukate dena. Olentzero gurea eta hemengoa, erregeak Espainiakoak eta Papa Noel, Santa Klaus eta enparauak gainerako atzerri globalizatukoak. Teoria erridikulo samarra deritzot.

            Nekeza da zein dugun etxekoena eta zein arrotzena erabakitzea. Egia da Olentzero dugula berariazkoena, hain berariazkoa Euskal Herritik kanpo errorik ez duena dela. Aldi berean gehiegikeria dirudi Euskal Herri osoko ohitura zela esatea, esan dudan bezala gure aldean, adibidez, ezagutu ere egiten ez zenean orain gutxi arte.

            Literatur tradizioari bagagozkio, gabon kantak etabar, erlijio sinesmenak eta abar, ez dago dudarik gurean errotuenak errege magoak izan direla, iparraldea salbu noski. Opari ekartzaile bezala biak direla berriak esango nuke, haur eta umeekin lotura aski garaikidea dutela, mende eta erdi erregeak eta mende erdi bat Olentzerok.

            Bien bitartean, eta ume eta haurrekin guztiz lotua, beste ohitura bat galdu dugu bidean, San Nikolas. Oraindik ere gure artean bizi da jendea umetan San Nikolas egunean  eskera, gabon eskera bezalaxe, ateratzen zena eta kantuak ere gogoan dituena. Gaurko jende askori ohitura guztiz arrotza irudituko zaio hau, baina hau zen umeekin lotuena. Sasoi batean saturnalak zirela eta ospatzen ziren ihaute gisako haiek San Nikolasez hasten ziren eta urte hasierataraino iristen ziren.

            San Nikolas Santa Klaus bihurtu zen Europan eta hau Papa Noel, amerikarrei kopiatuz, mundu gerrate ostean. Coca Colaren indarra geroztikakoa da nahiz eta jendeak zenbait esames edo denboraz kanpoko egia ere gogoan duen.

            Irudi hauen arteko istiluen, politikakeriazko istiluen, lekuko gara eta oso burugabea dirudi isitilu hoiek haizatu eta indartzea. Gure lasaitasunerako, auzia oraindik ez da iritsi 1951an Frantzian iritsi zen mailaraino. Dijongo hirian, gabon egunez, eliza katolikoak (“berriro...”) Papa Noel plaza publikoan erre zuen, berrehun haurren aurrean. Sonatua izan zen Frantzian.

            Olentzaroetan, dena eta denak libre.

             ]]> http://www.uztarria.com/blogak/ramon/1197110576

            Aste hau ere astelehenarekin hasi eta igandearekin bukatzen da. Baina tartean jai mordoa eta, dirudienez, ez denak denen gustokoak. Zazpik zazpiak jai egindakorik izango da eta denak aste egindakorik ere. Bakotzak izango zituen bere motibo eta halabeharrak.

            Astelehena, abenduaren hirua, Xabierreko (san) Frantzisko. Nafarroan Nafarroaren eguna, santua dute zaindari. Iparraldean ez dakit, ezer ere ez seguruena, eta erkidego autonomoan Euskararen Nazioarteko Eguna. Euskeraz hitzegin omen zuelako izendatu zen santuaren eguna euskararen egun.

            Sei urtez egon nintzen ikasle eta interno Xabierren jaiotetxean eta ez euskararen antzik, ez aztarnik, ez kontzientziarik ez nuen hartu, eta ez zidaten eman ere, inguru haietan. Geroztikakoa dut dena. Dena den ez du inon dokumentatua egon behar Xabierrek esukara zekienik eta erabiltzen zuenik, baina guztiz logikoa dirudi hark ama hizkuntza euskara izatea, nahiz eta aztarranik ez zuen utzi.

            Zein hizkuntzatan hitzegiten ote zuen Liolako Inaziorekin? Asma. Kontua da bere misiolari lanetan laguntzaile edo morroi portugaldar bat zuela hizkuntza asko zekitzana. Xabierrek, agonian, sukarretan, azken beltzean, hitzen batzuek ahoskatu omen zituen portugaldar poliglotak ulertu ez zizkionak. Geroztiakoa zeuek imajina dezakezue, hizkuntza asko zekitzanak ulertu ez zuen hizkuntzan hitzegin bazuen horrek euskara besterik ez zezakeen izan.

            Oraindik ere gure artean dirau hainbeste kalte egin digun gure hizkuntzaren zailtasunaren mitoak. Askorentzat euskara inork ulertzen ez duen hura besterik ez da, beste askori berriz, hobe genukeela iruditzen zaigu munduak errazago ulertuko baligu. Iritsiko da normaltasuna.

            Normaltasunaz hitzegiten hasita Españiako Konstituzioaren eguna izan dugu hurrengo jai eguna, hego aldeko Euskal Herri osoan behintzat, baina ezin lotuko ditugu bi ideiak. Jende asko dago gure artean Euskal Herriak bere historian jasan duen kalterik hnadiena eta latzena egungo Españiako Konstituzioa dela uste duena bene benetan. Horregatik jaiari kontra eginez lanera joan ohi da egun horretan azpeitiar mordo bat. Nik ez dut ulertzen.

            Ulertzen dut jendea ados ez egotea, guztiz kontra egotea, konstituzio honekin. Ulertzen dut hau ez den beste tresna politikoak ezinbesteko ikustea Euskal Herriarentzat. Euskal Herriak bere nortasun juridikopolitikorik handiena, eta beste inongo erakundetan ez duen aitorpen eta errekonozimendua, konstituzio honetan du, baina esatea ez da komeni nonbait. Jai egun batean lanera joan nahi ez izan eta joateraino.

            Areagoa da oraindik ordea, logika hori jarraituz, inmakulada edo sortzez garbiaren egunean, abenduaren zortzian gertatzen dena. Hor ama birjina, birjina izateaz gain –hurrengo batean arituko naiz horretaz- sortzez garbia zela sinestearen eguna ospatzen da, alegia beste gizaki guztiok omen dugun sortzezko pekaturik gabea. Ez da hori ezer, nahi duenak sinets dezala, nai duenak egin dezala jai, baina jakin dezala erlijio katolikoan fede dogma espaniarrik baldin bada inmakuladarena dela hori, makulagabearena. Hain da indartsua dogma, Españian diot, non jai egitera behartuak gauden iparraldeko gure herrikideak lanera joan beste erremediorik ez dutenean.

            Es zut nik horregatik negar egingo, ez eta parre ere, arriskutsua da. Baina parregura eman... ematen du... ez uka, arren.

Ohiturek, eta ohiturak zaintzeak eta gordetzeak, balio ikaragarria hartu dute gure artean. Nerurririk gabeko indarra izateaz aparte, ohitura bera noiz den ohitura, noiz betiko, noiz gurea, gutarra.... ez da auzi makala, baina beste baterako.

Hil honetakoez, azarokoez, datozkitk burutazioak, santuguztienetaz, animenaz eta ingurunmariez. Guztiz attite-pollo egina nagoela irudituko zaizue baina ezin dut ebitatu egun ikusten duguna eta nere haurtzaroan bizi genuena alderatzea.

Badirudi santu guztien egunean etxekoen artean hildakorik ez duenak, loretan norekin gastaturik ez duenak alegia, erridikulua egiten duela gizarte osoaren aurrean, herriko jaietan festak direla enteratu nahi ez duenaren parekoa.

Ez nituen nik hala ezagutu. Gure etxean ostiral santuz izaten zen kanposanturako bisita eta, loreena geroago etorri zen, aitagure bana edo errezu bana egin bi amamei eta jaisten gienen herrira, Urrestillara esan nahi dut. Horrekin bukatzen zen dena.

Ez dut esan nahi azaroko santu guztien egun hau izaten ez zenik, izango ez zen bada! Elizak alderdi frankistako santu berriez aparte ezer gutxi asmatu du azken mendean. Bi egun izaten ziren. Bata, santu guztiena, santu izanik inork ezagutzen ez genituen santuena, mundu osoan ospatzen dena,  eta bestea, azaroaren 2koa eta orain inork ez duela gogoratzen dirudiena, animen eguna. Halloween nagusitu da globalizazioan bere bertsioa ezberdinetan.

Animena beste kontu bat izaten zen. Astegun burugorria baina elizkizunak topera, sei meza ezagututa nago Urrestillan, bata bestearen ondoren kedarik gabe. Hau beste animen eguna izaten zen, santu ez ziren guztiena. Españia, Portugal eta Latinoameriketako apaizek hiruna meza ospatzen zituzten, aita santuak ez zien baimenik eman munduko beste apaizei beste hainbeste egiteko.

Nere oroimenean lauso dago, hala ere, animen eguneko kontu hori. Egun horretan uste dut, edo horren aitzakian bezpera arratsaldeko elizkizunean, egiten genuela Urrestillako akolitook diru fortuna handia (gure irudirako noski) jasotzearena. Behingo batean gogoratzen dut nola hirurogeitamasei pezeta eraman nituen etxera nere hileko soldata normala hiru durokoa zenean.

Baina joan ziren kontu haiek eta aldatu dira ohitura denak. Gaur dena azaroaren bata da eta inon halako lore sortak eramaten dizkiegu gure hildakoei eta beste hark zioena esan nahi dut nik ere. “Bizi zenean, onenean ere, salda parrastadatxo bat ez zien opa izango eta orain... hara!”. Ez dauka gezurra zer izanik gizarte itxurakeriak hainbesteko garrantzia duen garai hauetan.

Hala ere, dena esan beharra dago, santu guztienetakoa berria izango da, baina hildakoekin gogoratzearena ez. Garibayk esaten zuen jada bere amagatik: “Fue caritativa, limosnera, abstinetísima, y tan devota de las ánimas del purgatorio, que en su casa poco mas pan era el que comían los vivos que el que se ofrecía en la iglesia por ellas”.   Eta ez zuen ama hori bakarrik izan behar debozio hain sustraitua zuena,  Euskal Herrietako jende asko baizik  Justo Garateri kaso egiten badiogu.  Haren esanera euskalduan oso hildakoei kasu egin zalea zen, hainbeste, non XVgarren mendeko bidaiariren bat, Tetzel, guztiz harritu zen, gure ohiturak behatzen hasi eta, emakumeek beren arauak betetzen baino hilarrien gainean denbora gehiago pasatzen zutelako]]> http://www.uztarria.com/blogak/ramon/1193173762

Izen kontuetan, ia denok edukiko dugu maniakotasunetik dexente. Nerea behintzat ezkutaezina da. Antzeman izango zenidaten Urrestillako kale izenez eta beste zenbait izenez aritu nintzenean. Jasotako erantzunak ikusita, esan daiteke inork ez zidala ezertxo ere ulertu, baina ziur naiz, hala ere, batek baino gehiagok ederki asko ulertuko zidala.

Han ez bada hemen, badut leku izen edo toponimoekin deskontentu egoteko aitzakiaren bat beti. Neure maniak direla seguru, baina edozein kasutan, ematen zaien garratziaren gehiegiak baduela zerikusirik. Toponimia ttikiak garrantzia handiegia hartzen du gure hizkuntza paisaia zirriborrotzerakoan. Zenbaitetan gehiena amorratzeko forma aukeratzen dela dirudi, alegia, erabilienetik edo alboko hizkuntzetatik urrutien dagoena, horrela nortasuna sendotu, edo nabarmendu, edo antzeko zerbait egiten den ustez edo.

Mania, jakinmin, saltsarako gogo edo, dei nahi duzuen eran, antojuak bultzatuta joan nintzen duela hilabeteren bat edo betahrrandarretako lokalean Azpeitiko udalak antolatutako toponimia erakusketa edo jendaurreko informazio horri bisita egin eta bistaizo bat botatzera.

Zer esanak sobran, adostasunak eta desadostasunak adina, baina dakitenei utzi diegu esan behar dutena esaten. Dakitenei esan dut zeren, bisita egin nuenean, hankasartze eder bat egin nuen arte ez nuen aldegin, eta isilik egon banintz ba... hori.

Han zegoen lanaren egileetarikoarekin hizketan eta eztabaidan aritu ginen. Ez ni bakarrik, han geunden beste hiru edo lau pertsona ere bai, eta esaten hasita esan nuen ederra, gisa honetako zerbait.

-         Perdilegi izena, adibidez, inon ez da dokumentatzen, ez da existitzen, orain ez dela askoko asmazio hutsa da barra barra erabiltzen duguna.

-         Ba.. gure amari beti entzun izan zioat bada izen hori .....

-         Ke ba, ez aspalditik ordea – eta horrela utzi nuen nere solaskidea zergatiaren esplikazioa ematen ez nenkiela.

Aretotik aterata etxerakoan, kotxean, zer pentsa nentorrela pentsatu nuen esan nuela ederra, bobo alen honek. Zerbait banekiela baina ez inori erakusteko adina. Erdibidean edo konturatu nintzen zein zen nere errua eta zein de Azpeitian, horrela, eskribauren batek orain asko ez dela, gaizki jaso eta herriko izendegian geratu izena: Berdelari.

Berdelari ikastetxe publikoaren izen bilakatu zen inork ez daki zein indarren poderioz eta nondik eta zertara zetorren jakin gabe. Ikastetxea, parrerik ez mesedez, Perdilegi izeneko kalean dago, inoizko garaian beste arrazoi bategatik sona izan zuten Perdilegi baserriko lurretan.

Perfektoa izan beharrik ez dago baina isilik egonda ere irits daiteke bat perfekziora. Hurrengo batean beharko du. Barkatu. Barkatu jendaurrerako horrelako informazioak zazpi egun eskasetan ikusten uzten digutenei barkatzen diegun bezala.]]> http://www.uztarria.com/blogak/ramon/1192113125 ROMUALDO.- Kataluniarrek jakin zutenean Romualdok bere herrialdetik aldegin nahi zuela, eragotzi egin behar ziotela erabaki zuten eta horretarako otu zitzaien bide bakarra bera erailtzea izan zen. Gutxienez bere erlikiez aprobetxatuko ziren, baina hainbeste debozio ez zen izan santuaren gogoko eta amarruren bat erabiliz ihes egin zuen. Romualdo hilik iada, berezko heriotzez, kataluniarrek espedizioan joatea erabaki zuten erlikiak berenganatzeko, baina nor zen joan beharrekoa eta nor ez, eta nor itzuleran haiek garraiatu behar zituena erabakitzeko euren arteko liskarrak hainbestekoak izan ziren, non erlikiak zeuden lekura iritsi zirenean, ez zutela bertakoen erresistentziarik aurkitu, sitsak janak baitzituen.

(Ferrer Lerín-en Bestiariotik)

Ez zaio bada herri honetan inori baimena eskatu beharko oihu hori egiteko, ez? Horra bada berriro, altu, klaru, irmo eta ozen: “Biba alkate berria!” Eta zer?

Lehenago nuen hau esateko asmoa, dexentez lehenago, baina goizegi iruditzen zitzaidan xurikeria eta koipekeriarekin nahastu gabe ulertzeko. Izango nuela gerora ere denbora pentsatzen nuen, esan eta esplikatzeko. Garaia etorri zenean, denborak okertzen hasiak ziren eta ez zitzaidan deihadar egokia iruditzen. Denbora aurrera egin ahala berriz ez da giroa hobetu, okerrera egin duela esango nuke eta gero eta aukera gutxiago dudala eztarria urratzeraino egin nahi nuen ulua egiteko. Guztiz ezinezko egin dadin baino lehenago horra beraz: “Biba alkate berria!”

A esan, be esan, orro itsuan lapidatzera ateratzen zaizkidan ziberadiskide hoiei ea nondik jotzen dien oraingoan eta esaten didatena, edozer dela ere, nereak ulertu ondoren esateko saioa egiten duten. Ahalegina eskertuko da.

            Eta zergatik egin behar dut nik oihu Azpeitiko alkate berriaren alde? Bada garbi dago, Azpeitiko egungo udal gobernuak ondo egingo dituen lan guztiak herritar guztientzako ere on izango direlako. Gaizki egingo dituenak kalterako izango diren bezalaxe. Beraz, ez dago inor alkate txar bat komeni zaionik. Baina arrazoiketa honek zerikusirik ez du Azpeitian gertatu den lurrikara politikoarekin.

            Alkate berria, alkate on bat izan daitekeena, itun txar baten ondorio dela iruditzen zait, erresuminezko harreman bihurrien adierazpena, eta hori ez da oso ona ere izaten. Behin erresuminez jokatu duenak erakutsi du, besterik ez bada ere erresuminez jokatzen dakiela.... ez bedi horrelakorik izan.

            Alkate berriaren alde oihu egiteko ikusten dugu zenbaitek motiborik, hauetan nagusiena aukera historiko bat izatearena izango litzateke. Aukera historikoa esaten dut, zeren oraindainokoan herri horretako arrazoi historikoa PNVk zeukan indarra zen. Hain izan da indartsua non zenbait herritarrek beste aukerarik, ez dut esaten komeni zenik, posible zenik ere ez zuela ikusten. Eta hara non posible izateaz gain gauzatu ere egin den, eta bi gauza ikasi ditugun. Bata PNVrik gabeko gobernu bat, garrantzizkoa da hau, posible dela eta bestea PNVk ere ikasi beharra zeukala gauzak ez direla betikoak, beti eta betirako izaten ez eta bere euskal herrietan ere.

            Posible izan da Azpeitian alkate ezkertiar bat, orain aukera apartekoa da politika ezketiarra ere egiten duen alkatea dagoela frogatzeko.

            Beste aukera bat ikusten dut nik guztiz garrantzizkoa, bere biziko garrantzizkoa. Hau da, Azpeitia herri indartsu eta bizia da edozein aldetatik begiratzen zaiola. Sarean bueltatxo bat jo besterik ez dago potentzialitate eta dinamismo handiko gazteria eta herritarrak daudela ikusteko, Euskal Herrian bere tamainako herrien eta handiagoen artean erreferente bihurtzeko lain baliabide duena. Eta dinamismo guzti horrek, ahalbide eta potentzialitate guzti hoiek ez zeukaten, nere irudiko eta salbuespenak salbuespen, islada politikorik erakundeetan. Euskal kultura, euskarazkoa eta bestea, folklore soiletik oso gaindi dago eta ez dauka munduko beste adierazpen kulturalen beldur zer izanik.

            Oraindainokoan balio hoietatik gehienek ezker abertzalearen mundu marjinal eta bazterrekoan zuten kabi. Orain da erronka. Ezker abertzaleak alkatetzan eta udal gobernuan daude. Marjinalitaterako arrazoirik ez dago, bolantista eta ganberroentzat salbu, beraz erakundeek kulturari eta ahalmen kritikoari leku egin behar diote marjinalitatean ezer utzi gabe. Eta batik bat, batik bat, ezker aberttzaleek konsziente izan behar dute autoexijentzia maila jaso beharra daukatela, eta autokritikari etengabe eragin beharko diotela. Erraza zela, errazegia, PNV eta enparauak kritikatzea, baita arrazoi edukita ere, baina orain egin beharrekoa beste hori dela, hain erraza ez den beste hori, PNVk egiten ez zuena alegia... klientelismorik gabe, noski.

            Eta horretarako ezinbesteko bada, ba hori, oihu egin beharko dugula:

            Biba alkate berria! Biba!

Oharra: Testu hau, bere osotasunean edo zatika, beste komunikabideren batean erreproduzitu nahi duenari zera eskatzen diot, jakinaraz dezala beste hamabost egun edo hilabete barru alkate berriaren kontra idazteko asmoa dudala. Libre izango delakoan beti ere.